"Het leven is geen roman"

Peter Verhelst: “Misschien is het wel fout geweest om Huis van Aanrakingen aan te kondigen als een roman. Het is een boek en het gaat over verhalen, maar je krijgt geen netjes geordende plot. Sorry daarvoor, maar het is niet anders. Er is wel de zweem van een rode draad, het verhaal over archeologe Tomoko Kidman, maar daar zwermen een hoop andere verhalen omheen, als in een bijenkorf. Eerst was ik van plan de vijf of zes hoofdverhalen van Huis lineair na elkaar te plaatsen. Dan had je een collectie korte verhalen gekregen over Tomoko, de Griek, de pottenbakker, Tavernier in India, die allemaal op één of andere manier iets willen vertellen over dezelfde mogelijkheid, dezelfde vraag: bestaat er zoiets als identiteit? Bestaat zoiets als liefde? Uiteindelijk besloot ik ze allemaal in elkaar te schuiven, omdat ik vond dat ze op die manier rijker werden, dat de afzonderlijke verhalen elkaar zo meer betekenis gaven."

En, bestaat er zoiets als identiteit?

Verhelst: “Het is geen toeval dat ik min of meer focus op Tomoko Kidman, die hybride figuur, een Amerikaanse met Japanse voorouders. De vraag wie we eigenlijk zijn is tegenwoordig veel problematischer dan ze vroeger was. Vooral sinds de aanslagen van 9/11 heeft er zich een soort ontreddering meester gemaakt van de westerse maatschappij. Ook hier in België wordt weer veel vaker gesproken over de ‘Vlaamse aard’ of de ‘Belgische aard’. Ik kan me daar totaal niks bij voorstellen. De Europese identiteit, bepaald door de mythen van de Grieken en de Romeinen, tot daar aan toe, maar dat denk ik misschien omdat ik zelf verhalen schrijf. Feit is dat we harder dan ooit op zoek zijn naar onze identiteit. Vandaar ook de misschien knullige metafoor van de archeologie: analyseren we de overblijfselen van het verleden om dé geschiedenis te reconstrueren, of vertellen we onszelf gewoon graag verhalen over ons verleden, wie we waren, waar we vandaan komen? Beide, misschien."

Een gemakkelijk boek is Huis alvast niet. Wie zou u het aan- of afraden?

Verhelst: “Moeilijke vraag. Voor mij is ‘de lezer’ een nogal schimmig begrip. Af en toe kom ik er eens één tegen en die blijkt dan meestal nogal mee te vallen, maar de meesten van hen ken ik totaal niet, dus weet ik ook niet wie van hen dit boek graag of niet graag zou lezen. Een làstig boek is het in elk geval, dat geef ik grif toe. Het is geen boek dat openlijk naar de top tien lonkt. Het bouwt steeds iets op, maar net als je denkt dat je de slag te pakken hebt, dat je volgt, wordt het lopende verhaal weer doorkruist door iets anders. Soms gaat het ene verhaal met het andere aan de haal. Dat zoekerige, frustrerende, ja zelfs irritante is ook inherent aan het thema van Huis, vind ik. Veel hangt ook af van wat de lezer verwacht van een roman. Alles wat in mijn boek staat heeft zin, het zou maar erg zijn als ik niet wist waar ik mee bezig was. Elke zin is manipulatie, maar het geheel voert je niet braafjes van punt A via punt B tot punt Z. Dat doet het leven ook niet, dat zit vol met losse eindjes, omwegen en plotse omwentelingen. Het leven is geen roman, en in die zin vind ik dat ik erg realistisch schrijf. De doodlopende straatjes en losse eindjes in mijn boek werken verrijkend, denk ik, maar het resultaat onttrekt zich daardoor wel aan wat de lezer misschien zou willen: eenduidigheid, veiligheid. Ook dat is eigen aan de westerse identiteit: we proberen het bestaan leefbaar te houden door overal structuur in aan te brengen, maar daar doe ik niet aan mee. Sorry!"

Maar wat u betreft zit er dus toch een strikte orde in het boek, ondanks de redelijk associatieve, dromerige indruk die ervan uitgaat?

Verhelst: “Maar natuurlijk! Ik vind het soms zelfs een akelig logisch boek! Het is ook zo beangstigend goed afgerond. Op het einde heeft iedereen gevonden wat hij zocht. Ik vind helemaal niet dat ik associatief schrijf, maar ik heb dat al vaker gehoord. Ik ben trouwens een beetje bang voor dat woord, want het impliceert een soort vaagheid en vrijheid, terwijl het veeleer zo is dat ik meestal gewoon de tussenstappen die ik maak niet toon. Sommige mensen raken dan blijkbaar de draad kwijt, en dat vind ik oprecht wel jammer. ’t Is gek, van andere kunstvormen pikken we show, don’t tell veel gemakkelijker dan van literatuur. Alsof we van romans nog steeds het grote inzicht verwachten, een veilige haven. Dit gezegd zijnde, nogmaals: ik schrijf niet vrijblijvend en niet hermetisch. Mijn boeken zijn allesbehalve betekenisloos. Vooral met dat hermetische ben ik ’t niet eens, en nochtans hoor ik ook dat regelmatig. "Je moet in Verhelsts hoofd zitten om te begrijpen wat hij bedoelt." Bullshit! Misschien laat ik juist tevéél ruimte voor interpretatie, maar dat is een ander probleem. En dan nog: elk boek wordt door de lezer gemaakt, de mijne vragen misschien alleen meer inspanning. Mijn boeken, dus ook Huis van de Aanrakingen, zijn eigenlijk een voorstel aan de lezer, een uitnodiging om er creatief mee om te springen. Met het risico een tikje pathetisch te klinken: mijn boeken zijn een antwoord op die kunstwerken die op mij een grote indruk hebben nagelaten, dus mijn droom is dat ik ooit een antwoord mag zien of lezen van iemand op wie mijn boek zo’n effect heeft gehad."

Is dat uw drijfveer, de reden waarom u schrijft?

Verhelst: “Ik schrijf vooral omdat ik een boek wil maken. Een boek is natuurlijk altijd een vorm van communicatie, maar het hele circus van duim omhoog of duim omlaag dat na de publicatie op gang komt, dat vind ik elke keer opnieuw ráár.”

U schrijft dus voor uzelf, u hebt geen nood aan bijval?

Verhelst: “Bijval of afkeuring zullen niets veranderen aan de manier waarop ik schrijf, dat staat vast. Nu zou het wel erg ijdel van me zijn om te beweren dat kritiek mij volstrekt niets doet. Natuurlijk verkies je wierook boven bagger, maar of de critici het goed of slecht vinden interesseert mij niet zo erg. Kritiek helpt vooral om te bevragen waar je mee bezig bent, dus in die zin heeft ’t een zeker nut, dat wel. Helaas gaat kritiek tegenwoordig vaker over de persoon dan over diens boek. Nee, de vrijheid van interpretatie waar ik ’t eerder over had, die is het opwindendst: te weten komen wat de lezer van mijn boek heeft gemaakt."

Is er een link tussen Huis en de theatertekst over Julius Caesar die u schreef voor NTGent?

Verhelst: “Beide gaan over verlangen. In Huis is dat het verlangen naar identiteit en naar de ander, naar menselijke warmte. In Caesar staat het verlangen van de mens naar een goede, veilige wereld die toekomst heeft centraal. Het verlangen van een volk naar een duidelijk en geruststellend antwoord, en naar een leider die hen dat antwoord kan geven. Dat is een complex gegeven, want zo’n verlangen vervullen is erg moeilijk en als dat niet lukt, wat gebeurt er dan met al die hoop en dat geloof van het volk? Kijk naar Obama, die net als Caesar over een ongelofelijk redenaarstalent beschikt, maar beloftes gedaan heeft die hij onmogelijk kan houden. Het zal interessant zijn te zien hoe het hem verder zal vergaan." 

U kiest redelijk tragische figuren uit voor uw theatertrilogie: Alexander de Grote, Caesar, Nero volgt nog – de man die Rome in brand stak. Bent u een pessimist waar het politiek betreft?

Verhelst: “Nero is vooral verkeerd begrepen, denk ik, en van dat brandverhaal klopt er historisch gezien niet veel. Maar goed, macht is een vreemd gegeven: elke politieke ideologie wil iets goeds voortbrengen, liefst het paradijs op aarde, maar elke keer weer is er collateral damage en slaat die goede wil om in demonisering van wat anders is. Waarom? Ik ben geen pessimist, maar ik vraag me af of het wel zo’n goed idee is om van onze leiders telkens een Messias te maken van wie we het onmogelijke verwachten. Misschien zou het beter zijn om wat pragmatischer te gaan denken. Alhoewel … het is net het streven naar het onmogelijke dat de mooiste dingen heeft voortgebracht. En de afschuwelijkste. Ik ben er nog niet uit!"

Stof voor uw volgende boek!

> Recensie Huis van Aanrakingen