Anonyma - Eine Frau in Berlin
Max Förberbäck
Max Färberböck doorbreekt met zijn verfilming van het dagboek Anonyma het taboe van de vele verkrachtingen van Berlijnse vrouwen in 1945.
Wanneer Hitlers rijk in 1945 is verslagen door de geallieerden, vallen de Russen Berlijn binnen. Vol wraak over wat de nazi’s hen tijdens de oorlog hebben aangedaan, menen ze nu recht te hebben op de Duitse vrouwen. In een rijk, Berlijns huis dat ondanks de bombardementen nog gedeeltelijk rechtstaat, schrijft een jonge, intelligente journaliste en fotografe alles op wat ze ziet en meemaakt. Onbevangen uit ze zich over de vele verkrachtingen door Russische soldaten, maar ook over hoe de Berlijnse vrouwen vanuit pragmatische overwegingen steeds meer zelf die weg zoeken.
Toen haar dagboek in 1959 gepubliceerd werd, was de Duitse bevolking verontwaardigd. De vrouw liet het boek uit de verkoop terughalen en wenste verder anoniem te blijven. Regisseur Max Färberböck was echter gefascineerd geraakt door dit uitzonderlijke document en besliste deze verzwegen oorlogsgeschiedenis te verfilmen. Hij had daarbij Nina Hoss in gedachten voor de hoofdrol. Ze is een vrouw met veel uitstraling maar blijft soms te koel en ondoordringbaar.
Schaamteloos pragmatisme?
Omdat de jonge journaliste de enige in het huis is die Russisch kan, treedt zij al gauw op de voorgrond als tolk en bemiddelaar. Nadat ze zelf verschillende verkrachtingen heeft ondergaan of met lede ogen heeft zien gebeuren, besluit ze zelf te beslissen wie haar kan krijgen en wie niet. Ze kiest majoor Andrej (Evgeny Sidikhin), een Sovjet van de hoogste rang aanwezig in Berlijn. Hij is "een wolf, die de andere wolven op afstand houdt". Niet alleen neemt zijn bescherming wat dreiging weg, hij zorgt er ook voor dat de bewoners van het huis voedsel en andere spullen krijgen. Stilaan ontwikkelt zich een onmogelijke romance tussen de idealistische communist en de fascistische journaliste. Ook de andere vrouwen in het huis worden steeds toegeeflijker naar de Sovjets toe. Ze verbergen de vernedering achter cynische moppen en proberen eenvoudigweg tevreden te zijn met wat ze krijgen door zichzelf in zekere zin te prostitueren. Färberböck laat in zijn film echter in het midden laat of deze vrouwen zichzelf werkelijk prostitueren dan wel slechts zo goed mogelijk hun eigen hachje proberen redden.
Chaos vervaagt normen
Ook op andere vlakken kiest Färberböck geen partij. Hij heeft naar eigen zeggen geprobeerd de Russen en Duitsers zo waarheidsgetrouw en niet-stereotiep mogelijk neer te zetten. De verkrachtingen door de Sovjets compenseren de brutale, Duitse veroveringen in Rusland enkele jaren voorheen, en zo hebben beide volkeren hun aandeel in het oorlogskwaad. De onwaarschijnlijke relatie tussen de twee uiterste ideologieën, gepersonaliseerd in de figuren van de majoor en de journaliste, doen inzien dat het uiteindelijk in beide kampen om mensen gaat. De chaos van de oorlog doet principes verzwakken en normen vervagen. Wat en wie goed of slecht zijn, blijft zowel voor de filmpersonages als voor de kijker een moeilijk uit te maken zaak. Dit is zowel de kracht als de zwakte van Anonyma. De stuurloosheid van het verhaal geeft de verwarring en het wankele waardenbesef uitstekend weer, maar het stoort soms dat het alle kanten tegelijk lijkt op te draven. Nochtans blijft de plot vrij sober en ook de setting is eenvoudig. Färberböcks film is zeker de moeite waard, maar hij had de ruwe diamant die hij met het dagboek Anonyma in handen had wellicht nog mooier kunnen slijpen.
18 juni 2009
