Onderweg naar (n)ergens

Wie de eer te beurt valt een internationaal gevierd schrijver te zijn, krijgt ook vaker dan gewone stervelingen de gelegenheid om iets van de wereld te zien. Zo ook Cees Nooteboom, die van de relatieve nood om ver van huis en schrijftafel verwijderd te zijn beslist een deugd maakt. Zijn vorige bundeling reisverhalen, De omweg naar Santiago, werd door de wereldpers – deze man is de Lage Landen een beetje ontgroeid – alvast lovend ontvangen. Met opvolger Scheepsjournaal verkent de globetrottende romancier de weg die hij eerder insloeg, maar kan hij ons ook verleiden om in zijn voetsporen te treden?

Het doel van de reis...

Aan de variatie in en het exotische appeal van Nootebooms bestemmingen zal het niet liggen. In zeven afzonderlijke delen, voorzien van sympathiek amateuristisch fotomateriaal, verkent hij verre uithoeken van de wereldbol als Bali, Mexico en India, terwijl hij en passant zowel het meest noordelijke als het meest zuidelijke bewoonde punt op aarde aandoet. Daarbij lijkt zijn doel vooral immersie te zijn: zich vol overgave onderdompelen in een vreemde cultuur. Luxueuze hotels zijn niets voor Nooteboom. Geef hem maar obscure herbergen en aftandse 4x4’s waarmee hij de einder achterna kan jagen, onderweg naar nergens.

Intussen noteert hij zijn bespiegelingen over natuur en mens, geschiedenis en politiek, taal en filosofie. De focus ligt op de details, die aanzetten tot reflectie en associatie. Er is geen groot verhaal, slechts een lappendeken van indrukken. Er zijn geen wegwijzers en soms geen duidelijk pad, maar de gids boezemt vertrouwen in. Wanneer wij, die de schrijver onzichtbaar vergezellen, ons durven afvragen waar zijn tocht heengaat – en dat gebeurt af en toe – kunnen we ons diens meewarige blik dan ook meteen voorstellen, net als zijn antwoord: "het doel van de reis is de reis zelf".

Reisgids voor de geest

Al is er dan geen duidelijke eindbestemming, de weg is in elk geval schilderachtig: achter elke bocht onthult zich weer iets moois. Niemand zal deze literaire zwerver verwijten dat hij ten prooi is gevallen aan z’n eigen bekendheid: "laat ik ook op reis maar wat schrijven, verkopen zal het toch." Nee, Nooteboom blijft ook mét rugzak en korte broek in de eerste plaats een taalkunstenaar.

Scheepsjournaal is met veel zorg samengesteld uit zijn reisdagboeken, slechts het beste werd weerhouden. Resultaat: de spitsvondigheden en poëtische wendingen volgen elkaar op, de taal schittert. De beste manier om dit boek te ontdekken is dan ook stap voor stap, ongehaast en niet – zoals deze recensent – vanuit een tourbus die er snel doorheen raast. Dit proza, met al zijn lyriek, zijsprongetjes en uitweidingen, heeft tijd nodig om in te werken, als een onverwacht vergezicht. Wie die tijd neemt, leert dankzij Nooteboom misschien iets over de wereld wat hij voordien niet wist. Dit boek lezen, is dus ook een beetje reizen.