Leven, vrijheid en het najagen van geluk

 Reizen in de Verenigde Staten van Amerika is een bijzondere ervaring. Zonder auto kom je nergens en je Europese gewoontes laat je maar beter in de koffer. Wat de Amerikaan een kort ritje van stad tot stad noemt, zal jij associëren met de beroemde ontdekkingstochten van weleer. Op de kaarsrechte weg van einder tot einder, met aan beide kanten wildernis zover de blik reikt, overvalt je algauw een gevoel van absolute bevrijding doorspekt met de vage angst opgeslokt te zullen worden door zoveel leegte. Eenmaal in de stad besef je louter de ene wildernis voor de andere te hebben ingeruild: nergens anders ga je zo op in de massa en kan je toch zo jezelf zijn dan in een Amerikaanse metropool. Cees Nooteboom, de globetrottende éminence grise van de Nederlandse letteren, doorkruiste meermaals dit land van tegenstellingen. Zijn ervaringen zijn nu gebundeld in Avontuur Amerika.

Legal Alien

Tussen de eerste en de laatste van zowat 25 teksten in deze bundeling verstrijken er 30 jaar. Wat in die context opvalt zijn niet de grote veranderingen (het einde van de segregatie! Vietnam!), maar een nog grotere continuïteit die getuigt van de veerkracht van een natie die op tegenstellingen is gestoeld.

Onderweg en door de jaren heen blijft Nooteboom een vreemdeling die observeert, ervaart, bevraagt en probeert te begrijpen. Hij bekleedt de stoel van ambassadeur in twee richtingen: voor de Amerikanen is hij een telg van de Oude Wereld, voor zijn lezerspubliek een gids in de Nieuwe We. De paradox eigen aan die positie maakt zijn relaas eens zo boeiend. Hij bewondert het doorzettingsvermogen van de pioniers die het Westen ontsloten voor de vooruitgang terwijl hij in dezelfde adem de teloorgang van de oorspronkelijke indianenbevolking betreurt. Hij verwondert zich over de open aard van de Amerikaan, die je overal met open armen en oprechte interesse ontvangt, maar in staat is zich even oprecht laatdunkend uit te laten over zijn zwarte of anderszins van hem verschillende medemens. Hij wordt heen en weer geslingerd tussen liefde en afkeer, bewondering en afgrijzen, met andere woorden: hier spreekt een gefascineerde reiziger die zijn hart verloor aan zijn bestemming.

American Dream

Deze reiziger is bovendien schrijver: dat kleurt de blik en dus de pen. Het waren Faulkner en de zijnen die Nooteboom rondgidsten in hun Amerika, nog voor hun bewonderaar er zelf ooit een voet zette. Die literaire versies van vooral het zuiden van de VS spoken rond in diens hoofd; soms dringen ze zelfs door in de werkelijkheid die hij waarneemt, als hardnekkige luchtspiegelingen, fictie die weigert zich door de feiten te laten afschrikken. Nooteboom doet zijn inspiratiebronnen eer aan: door zijn eigen verhalen wordt hij zelf een schakel in de lange ketting die van Amerika een land maakte waaraan steeds een vleugje droom kleeft, dat altijd wat larger than life zal blijven.

Hij hoedt er zich dan ook voor om de betovering te doorbreken, door niet te oordelen, door enkel maar zijn bespiegelingen met de lezer te delen. Zo wakkert hij het verlangen aan om zelf die verre horizonten te gaan opzoeken, om zelf de droom en de werkelijkheid te gaan beleven: het kenmerk van de beste reisverhalen.