Aantekeningen uit het Ondergrondse
Clara van den Broek
Clara van den Broek, medeoprichter van het theatercollectief SKaGeN, personifieert het hoofdpersonage uit Dostojevski ‘s novelle in de gelijknamige theatervoorstelling, Aantekeningen uit het Ondergrondse. De ondergrondse mens trekt verbeten van leer tegen wat filosofen ‘de maakbaarheid van de mens’ noemen.
Voor deze in monoloogvorm geschreven theaterbewerking kruipt Clara van den Broek in de huid van een ex-ambtenaar aan de rand van de maatschappij. Teruggetrokken in een smerige kamer, leidt hij een eenzaam en uitzichtloos bestaan, als een vertrapt wezen dat verdrongen herinneringen ophaalt en zichzelf steeds opnieuw belachelijk maakt. Op een schrijnende manier ziet de toeschouwer de vervreemde man evolueren van een geestelijk masochist tot een geestelijk sadist.
Accidenteel bijproduct
Een monoloog valt of staat grotendeels met het script. Voor Aantekening uit het Ondergrondse herwerkte de SKaGeN-actrice het boek tot een hedendaagse, relevante tekst over schaamte en betrapt worden. De woorden zijn zorgvuldig intelligent gekozen en de veelvuldige beeldspraak weerklinkt filosofisch mooi. Zo wordt het zelfbewustzijn voorgesteld als een accidenteel bijproduct, ontsproten in het brein van de mens, dat ervoor zorgt dat de mens zichzelf doopt tot de rationele held van de toekomst.
De tekst oogt niet alleen mooi op papier, maar komt in het stuk ook echt tot leven. Het is bewonderenswaardig hoe Clara van den Broek erin slaagt de innerlijke strijd tussen de rede en het gevoel waarmee de ondergrondse mens worstelt, tot uiting te brengen. Ze is gezegend met een retorisch vernuft dat ze tot in de puntjes beheerst. In combinatie met het avant-gardistische muziekspel van Harald Austbo worden de gevoelens van schaamte, frustratie en vervlogen hoop nog beter in de verf gezet.
Supraorganisme
Ook het decor draagt bij tot deze tweestrijd. De warme kleuren van de belichting en het tapijt contrasteren met de leegte van de kamer en weerspiegelen simultaan het gevoel naar een leeg bestaan en de hunkering naar liefde. In een hoekje bouwt de underdog aan een toren, minutieus opgebouwd uit honderden blokjes. De toren staat symbool voor de mierenhoop of het wespennest, gekend om de ingenieuze en strategische manier waarop deze organismen samenwerken en in harmonie leven. Een supraorganistische samenleving waarvan de mens enkel maar kan dromen, omdat hij alles kapot redeneert.
Aantekeningen uit het Ondergrondse is een sterk staaltje theater, waarin de – rationele – emoties bij wijlen hoog oplopen, maar waarbij de boodschap wel overkomt: louter rationaliseren maakt niet gelukkig.
> Interview Clara van den Broek
13 april 2011
